स्वास्थ्य विज्ञान शिक्षामा मानविकी विषयको महत्त्व

एक्काइसौँ शताब्दी विज्ञान, प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैवप्रविधि र डिजिटल स्वास्थ्यको युग हो। चिकित्सा विज्ञानले मानव जीवनलाई सुरक्षित, दीर्घायु र गुणस्तरीय बनाउन उल्लेखनीय योगदान दिएको छ। आधुनिक उपकरण, अत्याधुनिक प्रयोगशाला, आनुवंशिक अनुसन्धान, टेलिमेडिसिन तथा कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित स्वास्थ्य सेवाले उपचार प्रणालीलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको छ। तर विज्ञानको तीव्र विकाससँगै नैतिकता, सामाजिक उत्तरदायित्व, सांस्कृतिक संवेदनशीलता, मानव अधिकार, न्याय र मानवीय मूल्यसँग सम्बन्धित प्रश्नहरू पनि उत्तिकै गम्भीर बनेका छन्। यस्ता प्रश्नहरूको समाधान केवल वैज्ञानिक वा प्राविधिक ज्ञानले मात्र सम्भव हुँदैन। यसका लागि दर्शन, इतिहास, साहित्य, समाजशास्त्र, मनोविज्ञान, संस्कृति, भाषा र नैतिकशास्त्रजस्ता मानविकी विषयहरूको आवश्यकता पर्दछ।

आज विश्वका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयहरूले स्वास्थ्य विज्ञान शिक्षामा मानविकीलाई अनिवार्य बनाउने प्रयास गरिरहेका छन्। यसको उद्देश्य दक्ष चिकित्सक मात्र उत्पादन गर्नु होइन, संवेदनशील, नैतिक, जिम्मेवार र समाजप्रति उत्तरदायी स्वास्थ्यकर्मी तयार गर्नु हो। नेपालजस्तो बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र भौगोलिक विविधता भएको मुलुकमा मानविकीको महत्त्व अझ बढी छ। स्वास्थ्य सेवा केवल रोगको उपचार होइन; यो व्यक्तिको संस्कृति, विश्वास, सामाजिक अवस्था र जीवनशैलीसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।

स्वास्थ्य विज्ञान र मानविकीबीचको अन्तरसम्बन्ध
स्वास्थ्य विज्ञानको मूल उद्देश्य रोगको निदान, उपचार तथा रोकथाम हो। तर प्रत्येक बिरामी एउटा जैविक शरीर मात्र होइन; ऊ आफ्नै सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक तथा मनोवैज्ञानिक परिवेशको प्रतिनिधि पनि हो। एउटै रोग भएका दुई व्यक्तिको उपचार प्रक्रिया, उपचारप्रतिको विश्वास र स्वास्थ्य व्यवहार फरक हुन सक्छ। यस भिन्नतालाई बुझ्न मानविकीले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

चिकित्सक वा नर्सले बिरामीसँग संवाद गर्दा केवल औषधि लेख्नु पर्याप्त हुँदैन। बिरामीको पीडा बुझ्ने क्षमता, समानुभूति, सम्मानजनक व्यवहार, स्पष्ट संवाद र नैतिक निर्णय आवश्यक हुन्छ। यी गुणहरू पाठ्यपुस्तकमा मात्र सिक्न सकिँदैन, मानविकी शिक्षा, साहित्य, दर्शन, इतिहास, मनोविज्ञान र समाजशास्त्रले यस्ता गुणहरूको विकास गर्दछ।

नैतिक निर्णय क्षमताको विकास
स्वास्थ्य सेवामा दैनिक रूपमा जटिल नैतिक निर्णयहरू लिनुपर्ने अवस्था आउँछ। जीवन र मृत्युबीचको निर्णय, अंग प्रत्यारोपण, गर्भपतन, जीवनरक्षक उपकरण हटाउने निर्णय, गोपनीयता, अनुसन्धानमा सहभागीको अधिकार, आनुवंशिक परीक्षण तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगजस्ता विषयहरूमा केवल वैज्ञानिक ज्ञान पर्याप्त हुँदैन।

स्वास्थ्यकर्मीले 'के गर्न सकिन्छ?' मात्र होइन, 'के गर्न उचित हुन्छ?' भन्ने प्रश्नको उत्तर पनि खोज्नुपर्छ। यही उत्तर खोज्न मानविकीको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। चिकित्सा नैतिकता, दर्शन र कानुनी ज्ञानले स्वास्थ्यकर्मीलाई जिम्मेवार निर्णय लिन सक्षम बनाउँछ।

समानुभूति र मानवीय व्यवहारको विकास
असल स्वास्थ्यकर्मीको पहिचान केवल प्राविधिक दक्षताले होइन, बिरामीप्रतिको व्यवहारले पनि हुन्छ। बिरामी शारीरिक पीडासँगै मानसिक तनाव, डर र अनिश्चितताबाट पनि गुज्रिरहेको हुन्छ। यस्तो अवस्थामा स्वास्थ्यकर्मीको मुस्कान, धैर्यता, सम्मानपूर्ण व्यवहार र समानुभूतिपूर्ण संवाद औषधिभन्दा पनि प्रभावकारी हुन सक्छ।

साहित्यले मानव पीडाको अनुभूति गराउँछ। इतिहासले विगतका स्वास्थ्य संकटबाट सिक्न मद्दत गर्छ। मनोविज्ञानले बिरामीको मानसिक अवस्था बुझ्न सहयोग गर्छ। समाजशास्त्र तथा मानवशास्त्रले  परिवार, सामाजिक परिवेस, सास्कृतिक अवस्था र त्यसको समुदायमा पर्ने प्रभाव बुझाउँछ। यी सबै विषयहरूले स्वास्थ्य सेवामा मानवीय संवेदनशीलता विकास गर्छन्।

प्रभावकारी सञ्चार सीप
स्वास्थ्य सेवामा सञ्चार सबैभन्दा महत्वपूर्ण सीपमध्ये एक हो। बिरामीसँग रोगको अवस्था बुझाउने, परिवारलाई उपचार योजनाबारे जानकारी दिने, समुदायमा स्वास्थ्य शिक्षा सञ्चालन गर्ने तथा बहुविषयगत टोलीसँग समन्वय गर्ने काममा उत्कृष्ट सञ्चार आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा धेरै बिरामी नेपाली भाषासँगै मैथिली, भोजपुरी, थारु, तामाङ, नेवारी, लिम्बु, गुरुङ, मगर, डोटेली लगायतका भाषाहरू बोल्छन्। कतिपय बिरामी औपचारिक शिक्षा नपाएका हुन्छन्। त्यसैले चिकित्सकले जटिल चिकित्सकीय भाषालाई सरल र बुझिने भाषामा प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ। भाषा, संस्कृति र सञ्चारसम्बन्धी मानविकी शिक्षाले यसमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

नेपालको सामाजिक तथा सांस्कृतिक सन्दर्भ
नेपाल जातीय, भाषिक, धार्मिक र सांस्कृतिक विविधताले भरिएको देश हो। स्वास्थ्यसम्बन्धी विश्वास र व्यवहार पनि समुदायअनुसार फरक-फरक छन्। कतिपय ठाउँमा धामीझाँक्री, वैद्य, आयुर्वेद वा परम्परागत उपचारप्रति गहिरो विश्वास पाइन्छ। कतै महिलाहरूले पुरुष चिकित्सकसँग खुलेर स्वास्थ्य समस्या भन्न सक्दैनन्। कतिपय समुदायमा मानसिक रोगलाई सामाजिक कलंकको रूपमा हेरिन्छ।

यदि स्वास्थ्यकर्मीले यी सामाजिक र सांस्कृतिक पक्ष नबुझेमा उपचार प्रभावकारी हुन सक्दैन। मानविकी शिक्षाले समुदायको संस्कृति, परम्परा र विश्वासलाई सम्मान गर्दै वैज्ञानिक उपचारलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्ने क्षमता विकास गर्छ।

सार्वजनिक स्वास्थ्यमा मानविकीको योगदान
नेपालमा डेंगु, क्षयरोग, मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य, पोषण, मानसिक स्वास्थ्य, विपद् व्यवस्थापन तथा महामारी नियन्त्रणजस्ता चुनौतीहरू अझै विद्यमान छन्। यस्ता समस्याको समाधान औषधि वा अस्पताल मात्र होइन, जनचेतना, व्यवहार परिवर्तन र सामाजिक सहभागितामा पनि निर्भर हुन्छ।

कोभिड–१९ महामारीले स्पष्ट देखायो कि वैज्ञानिक अनुसन्धानसँगै प्रभावकारी सञ्चार, सामाजिक विश्वास, नेतृत्व, समुदायको सहभागिता र नैतिक निर्णय अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। अफवाह, भ्रम र गलत सूचनालाई नियन्त्रण गर्न पनि मानविकीको योगदान महत्वपूर्ण हुन्छ।

अनुसन्धान र नीतिनिर्माणमा भूमिका
स्वास्थ्य अनुसन्धानको उद्देश्य केवल तथ्य संकलन गर्नु होइन, त्यसको सामाजिक प्रभाव पनि मूल्याङ्कन गर्नु हो। अनुसन्धान गर्दा सहभागीको गोपनीयता, स्वीकृति, मानव अधिकार र नैतिक मापदण्डको पालना अनिवार्य हुन्छ। अनुसन्धानका निष्कर्षहरू समाजका सबै वर्गका लागि समान रूपमा उपयोगी छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।

नेपालमा स्वास्थ्य नीति निर्माण गर्दा हिमाली, पहाडी र तराई क्षेत्रका भिन्न आवश्यकताहरू, आर्थिक असमानता, लैङ्गिक विभेद, अपांगता तथा सीमान्तकृत समुदायका समस्या बुझ्न मानविकीको दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ।

स्वास्थ्य विज्ञान शिक्षामा वर्तमान चुनौती
नेपालका अधिकांश स्वास्थ्य विज्ञान कार्यक्रमहरू प्राविधिक ज्ञानमा केन्द्रित छन्। शरीर रचना, शरीर क्रिया विज्ञान, औषधि विज्ञान, शल्यचिकित्सा तथा प्रयोगशाला विज्ञानलाई प्राथमिकता दिइन्छ। मानविकीका विषयहरू सीमित वा औपचारिक रूपमा मात्र समावेश भएका छन्।

यसका कारण कतिपय विद्यार्थी उत्कृष्ट प्राविधिक दक्षता हासिल गरे पनि बिरामीसँग प्रभावकारी संवाद, नैतिक निर्णय, नेतृत्व, सामाजिक उत्तरदायित्व तथा सहानुभूतिको क्षेत्रमा अपेक्षित रूपमा सक्षम हुन सक्दैनन्। आधुनिक स्वास्थ्य शिक्षा केवल "रोगको उपचार" मा सीमित नरही "मानवको समग्र कल्याण" तर्फ उन्मुख हुनुपर्छ।

नेपालका लागि सुधारका सम्भावित उपाय
नेपालका स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय तथा प्रतिष्ठानहरूले निम्न सुधारहरू अवलम्बन गर्न सक्छन्–
•    चिकित्सा नैतिकता, चिकित्सा मानविकी, दर्शन तथा समाजशास्त्रलाई अनिवार्य पाठ्यक्रममा समावेश गर्ने।
•    साहित्य, जीवनी तथा बिरामीका अनुभवमा आधारित अध्ययनलाई प्रोत्साहन गर्ने।
•    सञ्चार सीप, परामर्श तथा सहानुभूतिपूर्ण व्यवहारसम्बन्धी नियमित तालिम सञ्चालन गर्ने।
•    समुदायमा आधारित सिकाइ (Community-based Learning) लाई थप प्रभावकारी बनाउने।
•    अन्तरविषयगत अध्ययन तथा अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन गर्ने।
•    स्वास्थ्य नीति, मानव अधिकार, लैङ्गिक समानता, सामाजिक न्याय तथा सांस्कृतिक विविधतासम्बन्धी विषयलाई व्यवहारिक रूपमा सिकाउने।
•    कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल स्वास्थ्य तथा जैवप्रविधिसँग सम्बन्धित नैतिक प्रश्नहरूलाई पाठ्यक्रममा समावेश गर्ने।

भविष्यको आवश्यकता
भविष्यको स्वास्थ्य प्रणालीमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक शल्यचिकित्सा, जीन सम्पादन, डिजिटल स्वास्थ्य अभिलेख तथा व्यक्तिगत चिकित्सा (Personalized Medicine) को प्रयोग तीव्र रूपमा बढ्नेछ। तर यी प्रविधिहरूले गोपनीयता, समान पहुँच, सामाजिक न्याय, मानव अधिकार र नैतिकतासम्बन्धी नयाँ चुनौती पनि ल्याउनेछन्।

त्यसैले भविष्यको स्वास्थ्यकर्मी केवल विषयगत ज्ञान मात्र होइन, दार्शनिक सोच भएको, सामाजिक उत्तरदायित्व बुझेको, सांस्कृतिक रूपमा संवेदनशील, नैतिक निर्णय लिन सक्ने तथा मानवीय मूल्यप्रति प्रतिबद्ध व्यक्तित्व हुनुपर्छ। यस्ता गुणहरूको विकास मानविकी शिक्षा बिना सम्भव छैन।

निष्कर्ष
स्वास्थ्य विज्ञान र मानविकी एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन्, यी परस्पर पूरक विषय हुन्। विज्ञानले रोगको कारण र उपचार खोज्छ भने मानविकीले बिरामी, समाज र मानव जीवनको गहिरो अर्थ बुझ्न सिकाउँछ। आधुनिक स्वास्थ्य सेवामा दक्षता, नैतिकता, सहानुभूति, सामाजिक न्याय, सांस्कृतिक संवेदनशीलता तथा प्रभावकारी नेतृत्वको समान महत्त्व छ।

नेपालजस्तो विविधतापूर्ण समाजमा स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर सुधार गर्न मानविकीलाई स्वास्थ्य विज्ञान शिक्षाको अभिन्न अंग बनाउन आवश्यक छ। यसले केवल सक्षम चिकित्सक, नर्स वा स्वास्थ्यकर्मी मात्र होइन, जिम्मेवार, संवेदनशील, नैतिक र समाजप्रति उत्तरदायी नागरिक पनि तयार पार्नेछ। दिगो, समावेशी र मानवकेन्द्रित स्वास्थ्य प्रणाली निर्माणका लागि विज्ञान र मानविकीको समन्वय नै आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।

(सुवेदी पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका प्राध्यापक तथा जनस्वास्थ्य संकायका पूर्वप्रमुख हुन्। )

असार १६, २०८३ (30 June 2026)
स्रोत : https://swasthyakhabar.com/story/63066